مزارات ایران و جهان اسلام

عمر اشرف فرزند امام سجاد(ع)

وی، نخستین فرزند امام سجاد7 بود، که از او به شایستگی یاد می‌شود. عمر، مکنّی به ابوحفص[1] و ابوعلی[2] و ملقب به اشرف[3] بود. به آن دلیل به این نام ملقب شد، تا فرقی بین او و عمر فرزند امام علی7 باشد؛ زیرا پسر امام علی7، از یک جهت و عمر فرزند امام سجاد7، از دو جهت (پدر و مادر)، شرافت نسب داشتند. ازاین‌رو اولی به عمر اطرف و دومی به عمر اشرف خوانده شدند.[4] چنانچه همین شرافت نسبی، باعث شد میان فرزندان جعفر طیار، اسحاق عریضی را اطرف[5]، و اسحاق بن علی زینبی[6] را اشرف ملقب سازند.[7] عمر اشرف از برادرش زید شهید، بسیار بزرگ‌تر^[8] بود.

 عمر اشرف، متولی فدک

عمر اشرف، سومین متولی فدک بود. ابوالحسن عمری نسابه می‌نویسد: «ولی صدقات علی7»^[9]؛ «او متولی صدقات علی7 بود».

فخر رازی نیز تصریح کرده است: «کان یلی صدقات علی7 و فدک»^[10]؛ «او متولی صدقات علی7 و فدک بود». بیهقی می‌نویسد: «و کان المتولی لصدقات جده امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب7 فی مدّة عهده»^[11]؛ «او متولی صدقات جدش امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب7 در مدت زندگانی‌اش بود». ابن طقطقی نیز با جمله «ولی صدقات امیرالمؤمنین7»[12] گزارش پیش‌گفته را تأیید می‌کند. اما علامه نسابه ضامن بن شدقم، پس از بیانی رسا در حالات قدر و عظمت شأن عمر اشرف می‌نویسد: «تولی صدقات جده رسول الله7 وکذا صدقات جده امیر المؤمنین علی7»؛ «او متولی صدقات جدش، رسول خدا9 و همچنین جدش، امیر مؤمنان علی7 بود».[13] این جمله، حکایت از آن دارد، کسی که متولی صدقات رسول خدا9 بود، متولی صدقات امیرالمؤمنین7، یعنی فدک نیز بود.

از آنجایی که عمر اشرف، جد مادری سید رضی و مرتضی است، سید مرتضی در کتاب " مسائل الناصریات " خود، جدش  را چنین می ستاید: «فانه کان فخم السیادة، جلیل القدر والمنزلة فی الدولتین معاً ـ الامویه والعباسة»^[14]؛ «او بزرگ سادات و مردی گران‌قدر و بامنزلت در دو دولت اموی و عباسی بود». این جمله حکایت از تولیت او بر فدک و صدقات رسول خدا9 در دولت بنی‌امیه و آغاز دولت بنی‌عباس دارد[15]. شیخ مفید نیز مهر تأییدی بر گزارشات پیش‌گفته می‌زند و در کتاب " الارشاد " می‌نویسد: «کان فاضلاً جلیلاً و ولی صدقات النبی9 وصدقات امیرالمؤمنین وکان ورعاً سخیاً»[16]؛ «او دانشمندی گران‌قدر و متولی صدقات پیامبر9 و صدقات امیرمؤمنان7 و مردی پرهیزکار و سخاوتمند بود».

3. از منظر علمای رجال

علمای رجال و انساب، ذیل نام عمر اشرف، اورا ستوده اند که در اینجا، به پاره‌ای از آنها اشاره می‌کنیم.

شیخ طوسی او را از اصحاب برادرش امام محمد باقر7^[17] و برادرزاده‌اش امام صادق7 برشمرده است و از او با عنوان، مدنی تابعی یاد می‌کند.^[18] او روایات زیادی را به ‌طور مرسل از رسول خدا9^[19]، پدرش امام سجاد7^[20]، برادرش امام باقر7^[21]، امام صادق7، سعید بن مرجانه^[22]، ابی امامة بن سهل بن حنیف^[23] و فاطمه بنت الحسین7^[24]، نقل کرده است.^[25]

شیخ عباس قمی درباره وی می نویسد: " عمر اشرف، مردی شریف، جلیل، بزرگوار، بخشنده، پرهیزکار و فاضل بود".^[26]

شیخ علی نمازی در مستدرکات درباره وی می نویسد:

ابوالجارود زیاد بن منذر می‌گوید:

از ابوجعفر محمد باقر7 سؤال کردم: «کدام یک از برادرانتان نسبت به شما مهربان‌تر و فاضل‌تر بودند؟». حضرت در پاسخ گفت: «اما عبدالله [باهر]، بازوی پرقدرت من و متعلّق به پدر و مادرش بود. عمر [اشرف]، چون دیده بینای من، و زید، زبان گویای من، و حسین، بردبار بود و چون بر زمین گام برمی‌داشت، به آهستگی بود و هنگامی که نادانان را خطاب می‌کرد، آنان به او درود می‌فرستادند».^[27]

امام محمد باقر7، برادر خود، عمر اشرف را اکرام می‌کرد و منزلت و جایگاه او را بالا می‌برد.^[28] مقام و عظمت عمر اشرف به جایی رسیده بود، که از او به عنوان یکی از نمادهای اهل بیت: در مدینه یاد می‌شد. ازاین‌رو ابومسلم خراسانی، به او نامه‌ای نوشت و پیشنهاد کرد که مردم را به حکومت او بخواند؛ اما عمر اشرف نپذیرفت و جواب نامه را نداد.^[29]

بیهقی با عنوان «کان أحد علماء السادة»؛ «او یکی از سادات دانشمند بود». از او یاد می‌کند؛^[30] ابن طقطقی نیز با جمله «کان أحد علماء بنی هاشم ذافضل وکرم و کان محدثاً»؛ «او یکی از دانشمندان بنی هاشم و صاحب دانش، بخش و محدث بود». از او ستایش به عمل آورده است.^[31]

ذهبی می‌نویسد: «و کان سیداً، کثیر العبادة والاجتهاد، له فضل وعلم»^[32]؛ «او سیدی دانشمند، فاضل، بسیار عبادت‌کننده و مجتهد بود». ابن حجر عسقلانی از او با عنوان «صدوق فاضل» نام می‌برد.^[33] اما در این میان، علاّمه ضامن بن شدقم حسینی، ستایش کاملی از او کرده است:

کان عالماً فاضلاً کاملاً جلیلاً تقیاً نقیاً صالحاً ورعاً زاهداً منتجباً، تولی صدقات جدّه رسول الله وکذا صدقات امیرالمؤمنین علی7.[34]

او دانشمندی برجسته و پرهیزگار و انسانی شایسته و باتقوا و زاهدی گرانقدر و برگزیده بود،که متولی صدقات جدش رسول خدا7 و همچنین امیرالمؤمنین7 بود.

دیگر علمای انساب با تعابیری همچون «کان محدثاً فاضلاً»^[35]، «کان من اهل العلم والدین»^[36] و «او بسیار عالم، فاضل و بامروت بود»^[37]، از عمر اشرف یاد می‌کنند، که نشان از حسن عقیده و شخصیت والای او دارد.

کسانی که از عمر اشرف روایت نقل می‌کردند، عبارت‌اند از: حسین بن زید شهید7^[38] پسر برادرش، فطر بن خلیفه^[39]، جعفر بن عبدالله بن جعفر محمدی^[40]، عبیدالله بن جریر قطان^[41]، ابی امامة بن سهل بن حنیف^[42]، حکیم بن صهیب (پدر سدیر بن حکیم صیرفی) ^[43]، محمد و علی (دو فرزندان عمراشرف)^[44]، محمد بن اسحاق بن یسار^[45]، محمد بن حفص^[46]، محمد بن عبیدالله بن ابی رافع^[47]، یزید بن عبدالله بن الهاد^[48]، فضیل بن مرزوق^[49] و محمد بن ابی مریم.^[50]