- سه شنبه ۳۰ ارديبهشت ۹۳
آرامگاه مختومقلى شاعر شهیر و پرآوازة ترکمن در روستاى آق تقاى، در فاصلة 60 کیلومترى مرز پل قرار دارد. این روستا از توابع بخش مراوه تپّه شهرستان مینو دشت است. مختومقلى یکى از شخصیّتهاى ادبى و حماسى ترکمنها به شمار مىآید و به ویژه در عرصة ادب و هنر جمهورى ترکمنستان از جایگاه ویژهاى برخوردار است.
خلاقیت ادبى مختومقلى توجّه بسیارى از پژوهشگران و دانشمندان را به خود جلب نموده است. در اواخر قرن 18 و اواسط قرن 19 میلادى، برخى از اشعار او به زبانهاى آلمانى و انگلیسى ترجمه و چاپ شد. در آغاز قرن بیستم به ویژه پس از انقلاب اکتبر سال 1917 میلادى روسیه، اشعار برگزیدة او به تمام زبانهاى جمهورىهاى سابق شوروى، همچنین به زبانهاى فرانسوى، لهستانى و انگلیسى، منتشر شد. در سالهاى پس از پیروزى انقلاب اسلامى ایران، تعداد قابل توجّهى از آثار منظوم مختومقلى به زبان فارسى ترجمه و نشر گردید.
شرح حال مختومقلى فراغى: مختومقلى فراغى شاعر و عارفى نامى به سال 1146 هـ . ق، برابر با 1733 میلادى، در محلى به نام «گینگ جاى» واقع در شمال شرقى ایران چشم به جهان گشود.
مختومقلى از طایفة گوگلان، تیرة گرکز، و از شاخة قیشق لر بوده است. او نخست نزد پدر عالم و عارف خود «دولت محمّد آزادى» و شخصى به نام «نیاز صالح» کسب علم نمود. بعد در محل «قزل آیاق» در مدرسهاى به نام «ادریس بابا» مشغول تحصیل شد. سپس براى ادامة تحصیل در سطوح عالى عازم شهرهاى بخاراى شریف و خیوه گردید. در مدرسه «کوکتاش» بخارا با شخصى به نام «نورى کاظم بن طاهر» آشنا شد و این آشنائى تأثیر عمیقى در افکار و اندیشههاى او گذاشت. وى در میان قبائل مختلف ترکمنها و کشورهاى هند، افغانستان و اغلب شهرهاى ترکستان و خراسان، به سیر و سیاحت پرداخت. بعد از بازگشت از سفر در یکى از مدرسههاى معروف خیوه به نام «شیر غازى خان» به تحصیل مشغول، و بدینوسیله با ادبیات و علوم زمان خویش کاملاً آشنا شد که نمونة آن را در اشعار او مشاهده مىکنیم. وی به سه زبان فارسى، عربى و ترکى مسلّط و اهل قرآن و حدیث بود.
در جوانى، برادران رستم صفت خود به نامهاى «عبداللَّه و محمّد صفا» را از دست مىدهد. هم زمان با آن، از معشوقة خود منگلى دختر خالة خویش، با ناکامى جدا مىگردد. بعد با همسر برادر ارشد خود (عبداللَّه) با نام آق قیز ازدواج مىکند. از آق قیز صاحب دو فرزند به نامهاى «ملابابک» و «ابراهیم» مىشود که اولى در هفت سالگى و دومى در دوازده سالگى دار فانى را وداع مىگویند. مختومقلى ابتدا مادر، سپس در سن 27 سالگى پدر بزرگوار خود دولت آزادى را از دست مىدهد.
در سن بیست الى سى سالگى دچار یک انقلاب درونى و روحانى شد. به عبارت دیگر از خواب غفلت بیدار گشت و از هوى و حب نفس فارغ شد و به «فراغى» تخلّص یافت. از آن پس به سلوک عرفانى نقشبندیه درآمد.
مضامین اشعار او را مسائل اخلاقى، اجتماعى، دینى، عرفانى و حماسى تشکیل مىدهد. استاد جمالزاده او را «فردوسى ترکمنها» مىنامد و برتلس به «جام جم» تشبیه مىکند.
از فراغى تنها دیوان اشعار به یادگار مانده است. سرانجام در سال 1203 هـ . ق برابر با 1790 میلادی در کنار چشمة «عباسارى» در نزدیکى مرز ایران و ترکمنستان جان به جان آفرین تسلیم کرد. و در محلى به نام «آق طوقاى» در خاک ایران کنار مرقد مطهّر پدر و استادش «آزادى» به خاک سپرده شد.
وامبرى که هفتاد سال بعد از وفات شاعر از منطقة ترکمن صحرا سفر مىکرد، نوشته است: «اشعار مختومقلى داراى جنبة خاصى است به این معنى که اولاً نمونة کاملى از زبان ترکمنى را بدست مىدهد، ثانیاً در نوشتههاى او یک قاعدّه و نظم محکمى وجود دارد که در سایر اثار ادبى شرق به ندرت یافت مىشود. اشعار مختومقلى سبب اتحاد طوایف مختلف ترکمن که با هم سرجنگ داشتند گردیده است».
- ۱۳۹۹
- ادامه مطلب