بر روى تپّهاى که در جانب شمال شرقى قلعه ساسان ـ از دهستان طارم ـ قرار دارد، برج سنگى ویرانه دیگرى که با سنگ و ملاط گچ ساخته شده است، دیده مىشود. با گذشت زمان، این برج آسیبهاى فراوانى دیده است.
در سال 1962 این برج توسّط یکى از باستان شناسان خارجى به نام «ویلى» مورد مطالعه قرار گرفته است. در این بررسى، کتیبهاى به خط کوفى تزئینى در قسمت زیر سقف آن مشاهده شده که فقط دو کلمه آن باقى مانده و بقیّه آن فرو ریخته است.
در فاصله 12 کیلومترى از شمال قزوین، محل خوش منظره و خوش آب و هوایى قرار دارد که به علّت ارتفاع زیاد، هواى آن از هواى قزوین خنکتر است. در این محل، بر روى ارتفاعات جانب چپ، رودخانه عریضى به نام ارنزک جریان دارد. برج بلندى نیز از دور بر فراز این بلندى خودنمایى مىکند؛ چنان که از مسافتى بسیار دور از میان دشتها و صحراهاى اطراف قزوین مىتوان آن را دید. بلندى مزبور بر تمام محیط اطراف مسلّط است و از فراز آن مىتوان شهر قزوین را به خوبى مشاهده کرد.
این برجها در یک کیلومترى روستاى حصار ارمنى ـ از توابع خرقان غربى، و در 32 کیلومترى جاده قزوین ـ همدان قرار دارند. برجهاى خرقان در محوطه وسیعى به فاصله کمى از یکدیگر قرار گرفتهاند و از بسیارى جهات با هم شباهت دارند؛ اما برج شرقى، قدیمىتر از برج غربى است.
بناى برج شرقى داراى نقشه هشت ضلعى با ستونهاى مدور در هشت گوشه است که قسمت ازاره آن در سال 1347 ه . ش تعمیر و مرمّت گردیده است. تمامى بنا به ضخامت 60 سانتى متر با آجرهاى ساده به ابعاد 5×19×19 سانتى متر یا 5×20×20 سانتى متر ساخته شده، سپس روى آن پوششى تزئینى با آجر به ضخامت 21 سانتى متر اجرا شده است. قطر ستونهاى مدورِ گوشههاى بنا، به جز دو تاى آنها که راه پلّه مارپیچ منتهى به بام را در بر مىگیرند، همگى یکسان است. براى رسیدن به راه پلّهها باید از درِ مستطیل شکل کوتاهى که در داخل اتاق مقبره قرار دارد، گذشت. تعداد پلّههاى هر راه پلّه 22 عدد است.
روستاى نیاق در 16 کیلومترى قزوین، و در یک منطقه کوهستانى واقع شده است. در این روستا بقایاى آثار تاریخى وجود دارد که به ایوان نیاق و تاق محمّد حنیفه معروف شده است. این اثر تاریخى بر بالاى کوه سنگى مجاور روستاست و عبارت از گودالى به طول 8 و عرض 5/2 متر مىباشد که یک ضلع آن به صورت منحنى است. این گودال به یک حوض سنگى شبیه است. در گوشه این حوض، پلّکانى سنگى با هفت پلّه در دل سنگهاى کوه کنده شده است.
این قلعه در 15 کیلومترى جاده تاکستان ـ زنجان، در نزدیکى روستاى آبکلو، بر بالاى کوهى واقع شده است. دسترسى به این قلعه از راهى است که از گرده جنوبى به بالاى قله و پاى بناى قلعه منتهى مى شود.
در مسیر منتهى به قلعه آثارى از سکوهاى متعدّد مشاهده مىشود و نشانگر آن است که در زمان آبادانى بنا، این پلّهها جهت دسترسى به بناى قلعه ساخته شده اند.
این قلعه که در قسمت شمالى قزوین قرار دارد، محل اقامت محمّد زمان خان رشوند بوده و او آن را به صورت قلعهاى بزرگ ساخته است. این بنا از سنگ و ملاط گچ ساخته شده است و داراى برجهایى است که با سنگهاى بزرگ به وزن 400 تا 450 کیلوگرم بنا شده است.
بناى قلعه به سه بخش تقسیم مىشده که عبارتاند از: اندرونى، بیرونى و محل زندگى خدمتکاران. در کنار بناهاى مزبور، حمام و آسیاب و اصطبل جاى گرفتهاند. تالار بزرگ بیرونى که محل باریابى نمایندگان و بزرگان هفت ناحیه رودبار بوده، هنوز پابرجاست و گچ برىهاى جالب آن معرف شکوه و عظمت دیرین آن است.
این قلعه در دهستان طارم قرار دارد و بر فراز تپه بلندى ساخته شده که قسمت بالاى آن فاقد پوشش گیاهى است و به صورت سکویى از سنگ سیاه خودنمایى مىکند. این بنا از سه جهت داراى شیب تند است که تا حدى دسترسى به بناى روى تپّه را دشوار مىسازد. در حال حاضر، آب دریاچه سدى که در نزدیکى آن قرار دارد، تا پاى این تپّه ادامه یافته و چشم نداز زیبایى را پدید آورده است.
بناى قلعه ساسان عبارت است از برجى با طرح هشت ضلعى که درقسمت پایین آن دور تا دور دیوارى به ارتفاع 2 متر قرار دارد. طول هر ضلع برج از خارج 50/6 متر است.
بر فراز کوه بیدلان که بر الموت رود و طالقان رود مشرف است. بقایاى قلعهاى مشاهده مىشود که از دژهاى اسماعیلى است و براى حفاظت دره الموت مورد استفاده قرار مىگرفته است. بقایاى قلعه شیرکوه عبارت است از: هشت آب انبار، یک برج و بخشى از دیوار قلعه. همه این بناها در دل سنگهاى کوه کنده شدهاند. براى رسیدن به قلعه از راهى بسیار دشوار باید گذشت. قلعه شیر کوه در زمان حمله هلاکوخان مغول از بزرگترین قلعههاى اسماعیلیان بوده که به علّت استوارى آن و بسیارى مردان، لشگر مغول موفق به تسخیر آن نگردید.
در شمال روستاى زرگرد که در ناحیه کوهستانى شمال قزوین قرار دارد و از دهات کوهپایه به شمار مىرود، بر فراز قلّه کوهى، آثارى از بناهاى ویرانه سنگى به چشم مىخورد که احتمالاً یک قرارگاه و یا یک قلعه نظامى بوده است. در پاى کوه، رودخانهاى به نام سنگرود در بستر دره پلنگ درّه جارى است. بر روى تپه مرتفع کنار این درّه، آثارى شبیه به چهار تاقىهاى دوره ساسانى دیده مى شود.
این قعله بر بالاى یک تپه سنگى در دهستان طارم قرار دارد و دسترسى به آن جز از سمت شمال، بسیار دشوار است. سفید رود از جانب جنوبى این قلعه مىگذرد و آن سوى رود، رشته ارتفاعاتِ بلندِ سنگى، سر به آسمان کشیدهاند. بناى اصلى قلعه در بالاى کوه قرار دارد و بخشى از شیب آن راکه
به طرف جنوب مىباشد، دربر مى گیرد.
در ناحیه رودبار نیز بیش از هر چیز ویرانههاى مربوط به قلعههاى اسماعیلیه که بر فراز ستیغ کوهساران خودنمایى مىکنند، نمایان است. دژ لمبسر یکى از عظیمترین و وسیعترین دژهاى منطقه است که دو رود «نینه رود» و «لمه در» در دو سوى آن جریان دارند. قلعه لمبسر از سه جهت
مشرق، جنوب و شمال به پرتگاههاى مخوفى منتهى مىگردد. بخشى از سمت شرقى آن، یعنى سمت رودخانه نینه رود، شیب کمترى دارد. به همین جهت، دیوارى عظیم و قطور با سنگهاى بسیار بزرگ ساختهاند که تا امروز قسمتى از آن پابرجاست و در حدود 20 متر طول و 10 متر ارتفاع دارد.
برجهاى دفاعى این منطقه تسلّط خود را بر درّههاى اطراف و جلگه جنوبى و قطعه زمین شیب دار قلعه به نمایش گذاشتهاند. برجها و خرابههاى دیوار اطراف قلعه و پرتگاههاى خطرناک پاى دیوارها، چشم بینندگان را خیره کرده و آنان را به تمجید وا مىدارد. باروى غربى و برجهاى
آن نسبت به باروى شرقى استحکام زیادى ندارند؛ زیرا وضع طبیعى آنها،
یعنى پرتگاههاى عمیق این سمت، بهترین بارو و حصار دفاعى است. در این
طرف بر سر هر تیزى و پیش آمدگى کوه، برجى کوچک ساختهاند، که فاصله
آنها از هم دیگر در حدود 100 متر است. باروى جنوبى و شرقى قلعه هنوز باقى
است. دیوار شرقى، دیوارى بسیار مستحکم و دو
این قلعه در شرق «شترخان» و در شمال شرقى روستاى «گرم رود» بر فراز کوه بلندى که دیوارههاى صخرهاى آن به طور عمودى به سوى درّههاى اطراف پایین مىرود و بلندترین نقطه آن 2000 پا ارتفاع دارد، واقع شده است.
از دیوار قلعه هنوز قسمتى برپا است و در بالاى یکى از دو دیوار آن، روزنى قرار دارد. از بناهاى آن چند اتاق و ساختمان بزرگ هنوز برپا است.
این قلعه بر فراز کوهى است که اطراف آن را پرتگاههاى عظیم و بریدگىهاى شگفت فرا گرفته است. این کوه از نرمه گردن (میان نرمه لات و گرما رود) شروع شده و به طرف مغرب ادامه پیدا کرده است. صخرههاى پیرامون قلعه که رنگ سرخ و خاکسترى دارند، در جهت شمال شرقى به جنوب غربى کشیده شدهاند. پیرامون دژ از هر چهار سو پرتگاه است و تنها راه دسترسى به آن، راه بسیار باریکى است که در جانب شمال آن قرار دارد.
قلعه الموت را مردم محل «قلعه حسن» مى نامند. این قلعه از دو بخش غربى و شرقى تشکیل شده است. هر بخش، به دو بخش: قلعه پایین و قلعه بالا تقسیم شده است که در اصطلاح محلّى، آنها را «جورقلا» و «پیازقلا» مى نامند. طول قلعه حدود 120 متر و عرض آن در نقاط مختلف بین 10 تا
35 متر متغیر است.
یکى از بناهاى مهم دوره صفویّه در قزوین «حیاط نادرى» با عمارتها و باغهاى بسیار زیبا بوده است. این مجموعه، هفت در داشته است که یکى از آنها را عالى قاپو مىنامیدند. از درهاى آن، جز درِ عالى قاپو، اثرى باقى نمانده است.
این بنا درگاه بلندى دارد که به خیابان شهداى قزوین مشرف است. این در به هشتى بزرگى متصل است و در داخل، در دو طرف آن، دو اتاق وجود دارد که جایگاه دربانان بوده است. راهرو طبقه دوّم بنا نیز از همین اتاقها مىگذشته است. در سمت غرب این در، سه اتاق طولانى پهلوى هم واقع شده که احتمالاً جایگاه نگهبانان و محافظان بوده است. یکى از این اتاقها در دوره قاجار به قرائت خانه و دیگرى به چاى خانه تبدیل شد. اکنون تمام اتاقها متعلّق به چاى خانه است. در طرف شرقى بنا، بعدها، مدرسهاى ساخته شد. این قسمت نیز در گذشته، مانند طرف غربى، جایگاه قراولان و نگهبانان بوده است. جلو درِ عالى قاپو جلوخانى است که در دو طرف آن، دو سکوى پهن با سنگ ساخت شده است.
این تیمچه در جنوب قیصریّه قرار گرفته است و روى آن با سقفى پوشیده شده است. این تیمچه بنایى است دو طبقه که حجرههاى آن محل کار بازرگانان و تاجران قزوین است.
بناى دو طبقه تیمچه سرباز در شمال قیصریّه قرار دارد. درِ ورودى این تیمچه داراى قوس کلیل است. لچکىهاى طاقنماى حجرههاى آن با کاشىهاى زرد و صورتى که نمایشگر صحنههاى شکار، گل و بوته و پرندگاناند، تزئین گردیدهاند. درها نیز داراى ارسىهاى چوبى بسیار زیبایى مى باشند.
مجموعه بازار قزوین با معمارى جالب و قدیمى خود، یکى از مکانهاى دیدنى شهر قزوین است که در حال حاضر، از آن چند اثر کوچک قدیمى به
جاى مانده است. در دوره صفویّه، بازارها وسعت یافتهاند، و هر بازار به صنفى خاص اختصاص داشته است. در گذر هر یک از بازارها مسجد، حمام، سراها، تیمچهها و قیصریّهاى وجود داشته است که از آن میان، تیمچهها مرکز تجارت و قیصر محل صنعتگران بوده است.
تپّه حاجى آباد: در ناحیه پشگلدرّه، در جنوب غربى آبیک.
تپّه نصرت آباد: در جنوب حسن آباد، مربوط به دوران پیش از تاریخ.
تپّه رادکان: در روستاى رادکانِ دودانگه در شمال جاده قزوین ـ همدان،
مربوط به دوره اسلامى.
تپّه قزانچال: در جنوب روستاى زاغه در بشاریات، مربوط به دوران
پیش از تاریخ.
تپّه قشلاق: در ناحیه بشاریات، مربوط به دوران پیش از اسلام و
دوره اسلامى.
این تپّه در جنوب شرقى قریه الوند، در جنوب قزوین قرار دارد و بر روى سطح آن تکّه سفالهایى از دوره صفویّه به چشم مىخورد. در این محل، تعدادى سنگ قبر از جنس مرمر با نقش و نگارهاى جالب و با نوشتههایى مربوط به دوره صفویّه وجود دارد که کنده کارىهاى روى آن زیبا و جالب است.
این تپّه در جنوب جادّه تاکستان ـ همدان، در روستاى داکانِ دودانگه قرار دارد. این تپّه، تپّه بزرگى است به طول 200 و عرض 150 متر که توسّط سودجویان و گنج یابان مورد کاوش قرار گرفته است. از بررسى سفالینههاى به دست آمده از تپّه، چنین بر مىآید که این تپّه آثارى مربوط به دوران پیش از تاریخ را در خود جاى داده است.
